Skolioza - objawy, przyczyny i leczenie

Zwykle nie zaczyna się od bólu. Zauważasz to kątem oka: jedna łopatka wystaje bardziej niż druga, jeden bark układa się wyżej, plecak wciąż zsuwa się z tego samego ramienia. Bluzka albo spódnica dziwnie się układają, a na basenie widać, że talia z jednej strony wcina się mocniej. Dziecko niczego nie czuje i o nic nie prosi, więc łatwo złożyć to na karb postawy albo szybkiego wzrostu. Skolioza rzadko boli i właśnie dlatego bywa zauważona późno. To nie powód do paniki, ale też nie coś, co odkłada się na później. Krzywizna kręgosłupa zmienia się najszybciej w tych samych miesiącach, w których dziecko najszybciej rośnie, więc moment, w którym się nią zajmiesz, ma tu realne znaczenie.

Czym właściwie jest skolioza

Skolioza to nie zwykłe „krzywe plecy" z płaskiego zdjęcia. To skręt kręgosłupa w trzech płaszczyznach naraz: kręgi wyginają się w bok, a przy tym obracają wokół własnej osi. O skoliozie mówimy wtedy, gdy boczne wygięcie przekracza dziesięć stopni w pomiarze nazywanym kątem Cobba i gdy towarzyszy mu ta rotacja. Właśnie skręt, a nie samo wygięcie, odpowiada za to, co widać z zewnątrz: uniesioną łopatkę i garb, który ujawnia się przy skłonie do przodu.

Od skoliozy trzeba odróżnić postawę skoliotyczną, czyli funkcjonalne „skrzywienie", które wynika z nawyku, napięcia albo nierównej długości nóg i znika, gdy dziecko się wyprostuje albo położy. Prawdziwa skolioza ma rotację, której nie da się dowolnie skorygować samą zmianą pozycji. To rozróżnienie robi specjalista, ale warto je znać, bo oszczędza niepotrzebnego niepokoju przy zwykłym „garbieniu się".

Skolioza idiopatyczna, czyli jej najczęstsza postać, dotyczy około dwóch–trzech na sto nastolatków. Większość skrzywień jest niewielka i nigdy nie wymaga gorsetu ani operacji. Tę różnicę między postawą a skoliozą i między skrzywieniem małym a groźnym warto mieć z tyłu głowy, bo zmienia ona sposób, w jaki skoliozę się bada i prowadzi.

Skrzywienie to nie wyrok odlany w kości

Wokół skoliozy narosło przekonanie, że da się z nią zrobić niewiele: albo dziecko z niej wyrośnie o własnych siłach, albo czeka gorset i operacja, a ćwiczenia to co najwyżej ogólna gimnastyka bez wpływu na sam kręgosłup. To nieprawda, i to akurat dobrze zbadana.

W badaniu z randomizacją opublikowanym w „PLOS ONE" porównano dwie grupy nastolatków ze skoliozą idiopatyczną. Jedni dostali standardową opiekę, drudzy tę samą opiekę wzbogaconą o ćwiczenia specyficzne dla skoliozy, czyli aktywną, trójpłaszczyznową korekcję, która uczy kręgosłup prostować się i odkręcać skrzywienie. Po pół roku to druga grupa miała lepszy kąt Cobba, mniejszą asymetrię talii i niższy garb żebrowy. Ćwiczenie dobrane pod konkretne skrzywienie nie jest więc gimnastyką na oko. Potrafi mierzalnie zmniejszyć krzywiznę.

Nabiera to sensu, gdy spojrzeć na wiek, w którym skolioza rośnie. Kręgosłup dziecka jest jak młode drzewko, które wciąż rośnie i które można prowadzić: dopóki przybywa na wysokość, kość pozostaje podatna, a kierunek, w którym się układa, daje się korygować. Kręgosłup dorosłego przypomina już zdrewniały konar, uformowany i sztywny. Dlatego to samo skrzywienie inaczej odpowiada na pracę u rosnącego dziecka, a inaczej u dorosłego, i dlatego okno wzrostu jest tak cenne.

To zmienia pytanie, które zadajemy na początku. Zamiast „jak wyprostować plecy" albo „kiedy założyć gorset", pytamy, skąd bierze się ten konkretny skręt i jak prowadzić kręgosłup, póki jeszcze rośnie. Od odpowiedzi zależy, co dokładnie robimy na terapii, dlatego zaczynamy od dokładnej oceny, a nie od gotowego schematu.

Skąd bierze się skolioza

W większości przypadków skolioza jest idiopatyczna, co znaczy tyle, że nie ma jednej uchwytnej przyczyny. To najczęstsza jej postać i zwykle ujawnia się w okresie dojrzewania, częściej u dziewcząt. „Idiopatyczna" nie oznacza „bez powodu", tylko że powodów jest wiele naraz: geny, tempo wzrostu, praca układu nerwowo-mięśniowego kontrolującego postawę, drobne różnice w napięciu i długości tkanek. Skrzywienie nie bierze się z jednego złego ruchu ani z jednego dnia przy biurku, dlatego szukanie pojedynczego winowajcy zwykle prowadzi donikąd.

Rzadziej skolioza ma przyczynę uchwytną. Bywa wrodzona, gdy kręgi od początku uformowały się nierówno, albo nerwowo-mięśniowa, gdy stoi za nią choroba mięśni lub układu nerwowego. Te postaci prowadzi się inaczej i wymagają opieki lekarskiej, o czym niżej, przy sygnałach alarmowych.

Jest też grupa czynników, którym się przyglądamy, choć nie traktujemy ich jak przyczyny skoliozy. U części pacjentów praca całego ciała nie kończy się na kręgosłupie: napięcia w taśmach mięśniowo-powięziowych, sposób, w jaki obciążana jest stopa, czy nawet ustawienie żuchwy i zgryz potrafią wpływać na to, jak dziecko się układa i utrzymuje pion. Nie zakładamy z góry, że to one wyginają kręgosłup. Sprawdzamy je jako element szerszego obrazu, bo skolioza rzadko rozgrywa się w jednym miejscu.

Po czym poznać skoliozę: test skłonu

Skolioza długo nie boli, więc pierwszym sygnałem jest zwykle nie ból, lecz asymetria, którą widać gołym okiem. Warto przyglądać się dziecku od tyłu, gdy stoi swobodnie i rozebrane do bielizny. Na co patrzeć: czy jeden bark jest wyżej, czy jedna łopatka wyraźniej odstaje, czy talia po obu stronach wcina się tak samo, czy głowa i miednica są ustawione centralnie. Podpowiedzi bywają też w codziennych drobiazgach, o których łatwo pomyśleć inaczej: plecak zsuwający się wciąż z tego samego ramienia, spodnie czy spódnica, które „nie chcą" wisieć równo, koszulka układająca się skośnie.

Domowy test, który robią też specjaliści, to skłon w przód. Poproś dziecko, żeby złączyło stopy, wyprostowało kolana i powoli pochyliło się do przodu, sięgając rękami w stronę podłogi, a sam(a) patrz na plecy od tyłu, na wysokości oczu. Jeśli jedna strona pleców, najczęściej w okolicy żeber albo lędźwi, unosi się wyżej niż druga i tworzy garb, to znak rotacji, czyli tego skrętu, o którym była mowa na początku. To najprostszy sposób, by odróżnić skrzywienie od zwykłego „garbienia się": postawa poprawia się, gdy dziecko się wyprostuje, a rotacja w skłonie zostaje.

Dodatni test skłonu albo widoczna asymetria to nie diagnoza, tylko powód, żeby pokazać dziecko specjaliście. Rozpoznanie i stopień skrzywienia ustala się dalej, o czym za chwilę.

Kiedy potrzebna jest pilna ocena specjalisty

Większość skrzywień prowadzi się spokojnie, planowo, bez pośpiechu. Są jednak sytuacje, w których nie należy zwlekać z konsultacją lekarską i badaniem obrazowym:

• skrzywienie, które szybko się pogłębia albo wyraźnie zmienia w ciągu kilku miesięcy;
• ból pleców budzący dziecko w nocy, ból silny lub nietypowy dla wieku;
• drętwienie, mrowienie, osłabienie nóg, zaburzenia czucia lub kłopoty z panowaniem nad pęcherzem;
• skolioza u małego dziecka, zwłaszcza przed okresem szkolnym;
• krzywizna sztywna, która nie zmniejsza się przy zmianie pozycji, albo asymetria z gorączką czy złym samopoczuciem.

Te sygnały nie muszą oznaczać niczego groźnego, ale wymagają, by najpierw spojrzał na dziecko lekarz. Reszta postępowania, opisana niżej, dotyczy typowej skoliozy prowadzonej planowo.

Kąt Cobba i stopnie skrzywienia

Wielkość skrzywienia mierzy się na zdjęciu rentgenowskim całego kręgosłupa, wyznaczając kąt Cobba, czyli kąt między najbardziej odchylonymi kręgami skrzywienia. To liczba, która porządkuje decyzje: od niej zależy, czy wystarczy sama rehabilitacja, czy dochodzi gorset, czy w grę wchodzi leczenie operacyjne. Drugą ważną informacją jest dojrzałość kostna, oceniana między innymi w skali Risser: mówi, ile wzrostu dziecko ma jeszcze przed sobą, a więc jak duże jest ryzyko, że skrzywienie się pogłębi.

W uproszczeniu ścieżkę leczenia wyznaczają trzy przedziały. Przy skrzywieniu łagodnym, mniej więcej od dziesięciu do dwudziestu kilku stopni, podstawą jest obserwacja i specyficzna rehabilitacja. W przedziale środkowym, około dwudziestu pięciu do czterdziestu kilku stopni u wciąż rosnącego dziecka, do rehabilitacji dochodzi zwykle gorset. Przy skrzywieniach dużych, przekraczających mniej więcej czterdzieści pięć do pięćdziesięciu stopni, rozważa się leczenie operacyjne. Granice te nie są sztywne i zawsze czyta się je razem z wiekiem oraz tempem wzrostu.

Gorset bywa źle rozumiany jako ostateczność, tymczasem jego zadaniem jest powstrzymać progresję w czasie wzrostu. Pokazało to duże badanie BrAIST opublikowane w „The New England Journal of Medicine": wśród dzieci z ryzykiem progresji noszenie gorsetu powstrzymało dojście skrzywienia do progu operacyjnego u 72% z nich, wobec 48% w grupie samej obserwacji, a im dłużej w ciągu doby gorset był noszony, tym wynik był lepszy. Pomiar Cobba, ocenę dojrzałości kostnej i decyzję o gorsecie prowadzi lekarz, najczęściej ortopeda. Naszą częścią tej układanki jest rehabilitacja specyficzna, o której niżej.

Leczenie skoliozy

Leczenie skoliozy nie jest jedną metodą, tylko planem złożonym z kilku elementów, dobranym do wielkości skrzywienia, wieku i tego, co pokazało badanie. Trzon u rosnącego dziecka stanowi fizjoterapia specyficzna.

Fizjoterapia specyficzna: FITS, Schroth i pochodne

To nie jest ogólna gimnastyka korekcyjna ani „wzmacnianie pleców". Metody takie jak FITS czy Schroth uczą dziecko czynnej, trójwymiarowej korekcji: świadomego ustawiania tułowia, oddechu kierowanego w zapadnięte części klatki, wydłużania i odkręcania skrzywionego odcinka, a potem utrwalania tej korekty w ruchu i codziennych pozycjach. Cel jest podwójny: zatrzymać progresję i, tam gdzie to możliwe u rosnącego kręgosłupa, zmniejszyć skrzywienie, o czym była mowa przy dowodach na początku. Taką pracę prowadzimy w ramach fizjoterapii dziecięcej ukierunkowanej na skoliozę, zawsze według indywidualnie ułożonego programu, bo dwa pozornie podobne skrzywienia mogą wymagać innej korekty.

Praca z całym ciałem

Obok pracy nad samym wzorcem korekcji u części pacjentów zajmujemy się tym, co dzieje się poza kręgosłupem: napięciem w taśmach mięśniowo-powięziowych, ruchomością klatki piersiowej i miednicy, sposobem, w jaki obciążana jest stopa. Gdy nadmierna pronacja stóp zmienia ustawienie miednicy, praca nad mechaniką stopy bywa sensownym uzupełnieniem. Traktujemy to jako wsparcie głównej korekcji, nie jako osobne „leczenie przyczyny".

Gorset i leczenie operacyjne

W przedziałach, w których wskazany jest gorset, rehabilitacja specyficzna z nim nie konkuruje, lecz współpracuje: pomaga dziecku lepiej pracować w gorsecie i utrzymywać sprawność mięśni. Decyzję o gorsecie i o ewentualnej operacji, przy dużych skrzywieniach, podejmuje lekarz. Naszą rolą jest wtedy prowadzenie ruchem i wsparcie, nie zastępowanie tych decyzji.

Jak wygląda terapia w praktyce

Pierwsza wizyta to przede wszystkim dokładna ocena, nie od razu ćwiczenia. Oglądamy sylwetkę z każdej strony, wykonujemy test skłonu, sprawdzamy ruchomość kręgosłupa, klatki i bioder, pytamy o tempo wzrostu i dotychczasowe badania. Jeśli jest już zdjęcie rentgenowskie z kątem Cobba, analizujemy je razem; jeśli nie, a obraz na to wskazuje, kierujemy po nie. Z tej wizyty dziecko wychodzi z indywidualnym programem korekcji i pierwszymi ćwiczeniami do domu.

Dalej pracujemy etapami i regularnie kontrolujemy efekt. Korekcja, którą dziecko opanowuje na wizycie, ma stać się nawykiem, dlatego tak duża część pracy dzieje się między spotkaniami, w codziennych ćwiczeniach domowych. Efekty narastają z tygodnia na tydzień, a co pewien czas oceniamy postawę i, gdy trzeba, prosimy o kontrolne zdjęcie, żeby prowadzić skrzywienie na podstawie liczb, nie wrażeń. Taka konsekwentna opieka fizjoterapeutyczna nad dzieckiem ze skoliozą bywa rozłożona na miesiące, bo jej rytm wyznacza wzrost dziecka.

Jak może wyglądać trajektoria, pokazuje jedna z prowadzonych u nas historii: u dziecka konsekwentnie ćwiczącego skrzywienie zmniejszyło się z trzydziestu czterech do dwudziestu jeden stopni Cobba, a przy okazji przybyło mu sześć centymetrów wzrostu. To nie obietnica takiego wyniku dla każdego, bo zależy on od wieku, wielkości skrzywienia i systematyczności. To przykład tego, co bywa możliwe, gdy pracę zaczyna się we właściwym oknie. Aktualne ceny wizyt znajdziesz w cenniku.

Sport przy skoliozie: co pomaga, a czego unikać

Ruch przy skoliozie jest wskazany, ważny jest tylko jego dobór. Najlepiej służą aktywności symetryczne i wydłużające, które wzmacniają tułów bez wymuszania jednostronnych przeciążeń. Dobrze sprawdzają się pływanie, zwłaszcza styl grzbietowy, nordic walking, a także pilates i joga prowadzone z uwagą na symetrię. Chodzi o to, by obie strony ciała pracowały równo, a kręgosłup uczył się długości i kontroli.

Ostrożności wymagają sporty mocno asymetryczne, w których jedna strona ciała pracuje dominująco, na przykład tenis czy inne dyscypliny rakietowe, a także sporty kontaktowe z ryzykiem urazu i te wymagające skrajnych wygięć kręgosłupa, jak gimnastyka artystyczna. Nie chodzi o zakazy z zasady, lecz o to, że przy istniejącym skrzywieniu jednostronne obciążenia i skrajne zakresy lepiej równoważyć albo ograniczać. Osobną sprawą jest podnoszenie dużych ciężarów w fazie szybkiego wzrostu, które warto rozłożyć rozsądnie.

Zanim dziecko zacznie nowy sport

Jeśli zastanawiasz się nad nową dyscypliną dla dziecka ze skoliozą, najprościej skonsultować to przy okazji kontroli. Ten sam sport bywa dobrym pomysłem przy jednym skrzywieniu, a mniej trafionym przy innym, bo liczy się kierunek i wielkość krzywizny. Poza wyborem aktywności warto, byś jako rodzic co pewien czas patrzył(a) na plecy dziecka w skłonie, zwłaszcza w miesiącach szybkiego wzrostu, kiedy skrzywienie zmienia się najłatwiej.

Najczęstsze mity o skoliozie

„Dziecko z tego wyrośnie, samo się wyprostuje." Niestety odwrotnie: to właśnie w czasie szybkiego wzrostu skrzywienie najłatwiej się pogłębia. Wzrost jest sprzymierzeńcem tylko wtedy, gdy kręgosłup jest w tym czasie prowadzony.

„To od ciężkiego plecaka albo tornistra." Przeciążony plecak nie jest zdrowy dla pleców, ale nie wywołuje skoliozy idiopatycznej. Skrzywienie z rotacją to co innego niż zmęczenie mięśni po noszeniu ciężkiego tornistra.

„To tylko defekt estetyczny." Wygląd bywa pierwszym sygnałem, lecz przy większych skrzywieniach chodzi o coś więcej: ustawienie klatki piersiowej, komfort pleców w dorosłości, a w skrajnych przypadkach pracę serca i płuc. Dlatego skrzywienie się prowadzi, a nie tylko obserwuje.

„Gorset albo operacja to jedyne wyjście." To dwa narzędzia z szerszej półki, przypisane do konkretnych przedziałów skrzywienia. Przy wielu skrzywieniach podstawą jest rehabilitacja, a gorset, gdy jest potrzebny, ma zapobiegać progresji, nie „naprawiać" kręgosłupa zamiast dziecka.

„Ćwiczenia i tak nic nie zmieniają." Ogólna gimnastyka rzeczywiście niewiele daje. Specyficzna, trójpłaszczyznowa korekcja to inna praca i, jak pokazują badania z randomizacją, potrafi poprawić kąt skrzywienia u rosnącego dziecka.

Skolioza u dorosłych

U dorosłego kręgosłup nie rośnie, więc cel terapii się zmienia. Rzadko chodzi o zmniejszenie kąta skrzywienia, częściej o ból, sprawność i utrzymanie funkcji na co dzień. Skoliozy u dorosłych bywają dwojakie: to albo skrzywienia z dzieciństwa, które przetrwały i czasem powoli się pogłębiają, albo skoliozy zwyrodnieniowe powstające de novo w starszym wieku, gdy krążki i stawy kręgosłupa zużywają się nierówno.

Postępowanie jest tu bliższe temu, co robimy przy przewlekłych dolegliwościach kręgosłupa: praca nad ruchomością, siłą i kontrolą tułowia, odciążanie przeciążonych odcinków, nauka codziennych nawyków, które oszczędzają plecy. Nie obiecujemy wyprostowania utrwalonego skrzywienia, za to realnie da się zmniejszyć ból i poprawić wydolność. Tak wygląda rehabilitacja skoliozy u dorosłych, dobierana do obrazu konkretnego kręgosłupa.

Umów wizytę w FizjoNature

Skolioza najlepiej reaguje na leczenie w oknie wzrostu, dlatego z widoczną asymetrią pleców albo dodatnim testem skłonu nie warto czekać, aż „samo się ułoży". Im wcześniej zaczniemy prowadzić skrzywienie, tym więcej można nim pokierować. Na pierwszej wizycie ocenimy postawę, wykonamy test skłonu i ustalimy, czego potrzeba dalej. Umów wizytę online albo zadzwoń pod numer 793 900 520.